Hayalden Gerçeğe Karagöz ve Hacivat
Zaman zaman ve özelikle Razaman aylarınd gündeme gelen Karagçz gölge oyunun sosyal hayata etkisi, Bilig dergisinin 2009 tarihli sayısında akademisyen Asiye Mevhibe Coşar ve Çiğdem Usta tarafından kaleme alınan "Geleneksel Türk Gölge Oyununda Ana Tipler ve Dil Yergisi başlıklı makalede şu şekilde değerlendirilmişti:
Makale; geleneksel Türk gölge oyununun iki ana karakteri Karagöz ve Hacivat hakkında yaygın kabul gören görüşleri sorguluyor. Araştırmaya göre ne Karagöz “ideal halk dili”nin temsilcisidir ne de karakterler tek yönlü iyi ya da kötü tiplerdir; aksine her ikisi de mizahın doğası gereği çelişkili ve kusurlu özelliklerle kurgulanmıştır.
Karagöz ve Hacivat Nasıl Karakterler?
| Karagöz ve Hacivat’ın Tartışmalı Davranışlarından Örnekler |
|
Karagöz ailesine karşı sorumsuzdur Kasım Bey: Çoluğunuz çocuğunuz var mı? Karagöz kavga çıkarmayı alışkanlık sayar Hacivat: Her daim insanla kavga edersin! Hacivat menfaat için hırsızlığa bile razı olabilir Hacivat: Ben sana adam soydurmam! |
Geleneksel Türk gölge oyunu üzerine yapılan akademik inceleme, Karagöz ve Hacivat’ın uzun süredir tartışılan karakter özelliklerini yeniden ele alıyor. Araştırmaya göre halk arasında Karagöz’ün “halkın dürüst temsilcisi”, Hacivat’ın ise “yapay ve elit dili temsil eden aydın tipi” olduğu yönündeki görüşler, oyun metinleri incelendiğinde tam olarak doğrulanmıyor.
Çalışma, her iki karakterin de hem olumlu hem olumsuz özelliklerle çizildiğini ortaya koyuyor. Karagöz; sorumsuzluk, kavga çıkarma, hırsızlık ya da işsizlik gibi kusurlarla sahneye yansıtılırken, Hacivat da kimi zaman kibirli, menfaatçi veya dalkavuk özellikler gösterebiliyor. Bu durum, gölge oyunundaki karakterlerin ideal tipler değil, toplumdaki insan davranışlarının abartılı yansımaları olduğunu gösteriyor.
İddialar Metinlerle Desteklenmiyor
Karagöz oyunlarının, Hacivat’ın ağdalı Osmanlıcasına karşı halk dilini savunan bilinçli bir “dil eleştirisi” içerdiği görüşü de araştırmada sorgulanıyor.
| Araştırmanın Temel Tezi |
|
Karagöz ve Hacivat tek yönlü karakterler değildir Karagöz “ideal halk dili”nin temsilcisi değildir Hacivat’a yönelik sistemli bir dil eleştirisi yoktur |
Metinlerde Karagöz’ün kullandığı dil incelendiğinde; argo, küfür, telaffuz hataları ve yanlış kullanılan yabancı kelimeler dikkat çekiyor. Ayrıca Karagöz’ün de zaman zaman Arapça ve Farsça kökenli sözcükleri kullanmaya çalıştığı, fakat çoğu kez yanlış kullandığı görülüyor. Bu nedenle araştırma, Karagöz’ün ideal ya da bilinçli biçimde “saf Türkçe” kullanan bir karakter olduğu görüşünü destekleyecek güçlü kanıtlar bulunmadığını belirtiyor.
Yanlış Anlama Mizahı Evrensel Bir Yöntem
Çalışmanın dikkat çektiği bir diğer nokta, Karagöz oyunlarında sıkça kullanılan “ters anlama” ya da ses benzeşmesine dayalı söz oyunları.
Araştırmaya göre bu teknik yalnızca Hacivat’ın dilini eleştirmek için kullanılmıyor. Benzer yanlış anlamalar hem Karagöz hem de diğer karakterler tarafından yapılabiliyor. Bu da söz konusu mizahın dil eleştirisinden ziyade evrensel bir komedi tekniği olduğunu gösteriyor.
Karagöz Mizahının Temel Teknikleri |
|
Ters anlama (benzeşleme) Dil oyunları Karakter kusurları Toplumsal tiplerin karikatürleşmesi Diyalog merkezli komedi |
Dolayısıyla oyunlarda gülme çoğu zaman Hacivat’ın diliyle değil, Karagöz’ün yanlış anlamaları ve cehaletiyle ilişkilendiriliyor. Bu durum, gölge oyununda dil tartışmasının sistemli bir ideolojik eleştiri olarak tasarlanmadığını ortaya koyuyor.-
Yorumlar