Karagöz ve Hacivat'ın sosyal yaşama etkileri

Hayalden Gerçeğe Karagöz ve Hacivat

Zaman zaman ve özelikle Razaman aylarınd gündeme gelen Karagçz gölge oyunun sosyal hayata etkisi, Bilig dergisinin 2009 tarihli sayısında akademisyen Asiye Mevhibe Coşar ve Çiğdem Usta tarafından kaleme alınan "Geleneksel Türk Gölge Oyununda Ana Tipler ve Dil Yergisi başlıklı makalede şu şekilde değerlendirilmişti: 

Makale; geleneksel Türk gölge oyununun iki ana karakteri Karagöz ve Hacivat hakkında yaygın kabul gören görüşleri sorguluyor. Araştırmaya göre ne Karagöz “ideal halk dili”nin temsilcisidir ne de karakterler tek yönlü iyi ya da kötü tiplerdir; aksine her ikisi de mizahın doğası gereği çelişkili ve kusurlu özelliklerle kurgulanmıştır.

Karagöz ve Hacivat Nasıl Karakterler?

Karagöz ve Hacivat’ın Tartışmalı Davranışlarından Örnekler

Karagöz ailesine karşı sorumsuzdur Karagöz, kaç çocuğu olduğunu bile tam olarak bilmediğini söyleyerek ailesine karşı sorumsuz bir karakter olarak çizilir: Kasım Bey: Çoluğunuz çocuğunuz var mı? Karagöz: Var ya! Kasım Bey: Kaç tane? Karagöz: Eh, üç dört tane var.” Karagöz kavga çıkarmayı alışkanlık sayar Oyun metinlerinde Karagöz’ün sık sık kavga çıkaran biri olduğu vurgulanır: Hacivat: Her daim insanla kavga edersin! Karagöz: Cibilliyetim iktizası Hacivat! Ne yapayım elimde değil! Hacivat menfaat için hırsızlığa bile razı olabilir Ahlaklı görünmesine rağmen çıkar söz konusu olduğunda farklı davranabildiği gösterilir: Hacivat: Ben sana adam soydurmam! Karagöz: Senin boğazını sıkarım, sen de yatarsın boylu boyuna. Hacivat: Haydi diyelim ki soyduk, bana nesini vereceksin?”.

Geleneksel Türk gölge oyunu üzerine yapılan akademik inceleme, Karagöz ve Hacivat’ın uzun süredir tartışılan karakter özelliklerini yeniden ele alıyor. Araştırmaya göre halk arasında Karagöz’ün “halkın dürüst temsilcisi”, Hacivat’ın ise “yapay ve elit dili temsil eden aydın tipi” olduğu yönündeki görüşler, oyun metinleri incelendiğinde tam olarak doğrulanmıyor.

Çalışma, her iki karakterin de hem olumlu hem olumsuz özelliklerle çizildiğini ortaya koyuyor. Karagöz; sorumsuzluk, kavga çıkarma, hırsızlık ya da işsizlik gibi kusurlarla sahneye yansıtılırken, Hacivat da kimi zaman kibirli, menfaatçi veya dalkavuk özellikler gösterebiliyor. Bu durum, gölge oyunundaki karakterlerin ideal tipler değil, toplumdaki insan davranışlarının abartılı yansımaları olduğunu gösteriyor.

İddialar Metinlerle Desteklenmiyor

Karagöz oyunlarının, Hacivat’ın ağdalı Osmanlıcasına karşı halk dilini savunan bilinçli bir “dil eleştirisi” içerdiği görüşü de araştırmada sorgulanıyor.

Araştırmanın Temel Tezi

Karagöz ve Hacivat tek yönlü karakterler değildir Araştırmaya göre gölge oyununun iki ana tipi yalnızca iyi ya da kötü olarak tanımlanamaz; her ikisi de hem olumlu hem de olumsuz özelliklerle sahnede yer alır. Karagöz “ideal halk dili”nin temsilcisi değildir Metinler incelendiğinde Karagöz’ün de Arapça ve Farsça kökenli kelimeleri kullanmaya çalıştığı, ancak çoğu zaman yanlış kullandığı görülür. Hacivat’a yönelik sistemli bir dil eleştirisi yoktur Yanlış anlamaya dayalı mizah yalnızca Hacivat’ın diliyle ilgili değildir; Karagöz ve diğer karakterler de aynı şekilde sözleri yanlış anlayabilir.

Metinlerde Karagöz’ün kullandığı dil incelendiğinde; argo, küfür, telaffuz hataları ve yanlış kullanılan yabancı kelimeler dikkat çekiyor. Ayrıca Karagöz’ün de zaman zaman Arapça ve Farsça kökenli sözcükleri kullanmaya çalıştığı, fakat çoğu kez yanlış kullandığı görülüyor. Bu nedenle araştırma, Karagöz’ün ideal ya da bilinçli biçimde “saf Türkçe” kullanan bir karakter olduğu görüşünü destekleyecek güçlü kanıtlar bulunmadığını belirtiyor.

Yanlış Anlama Mizahı Evrensel Bir Yöntem

Çalışmanın dikkat çektiği bir diğer nokta, Karagöz oyunlarında sıkça kullanılan “ters anlama” ya da ses benzeşmesine dayalı söz oyunları.

Araştırmaya göre bu teknik yalnızca Hacivat’ın dilini eleştirmek için kullanılmıyor. Benzer yanlış anlamalar hem Karagöz hem de diğer karakterler tarafından yapılabiliyor. Bu da söz konusu mizahın dil eleştirisinden ziyade evrensel bir komedi tekniği olduğunu gösteriyor.

Karagöz Mizahının Temel Teknikleri

Ters anlama (benzeşleme) Karakterler karşısındakinin sözünü benzer bir kelimeyle yanlış anlayarak mizah üretir. Dil oyunları Kelime benzerlikleri, yanlış telaffuzlar ve uydurma ifadeler mizahın ana araçlarından biridir. Karakter kusurları Kavga, cehalet, kibir veya menfaatçilik gibi kusurlar özellikle abartılarak komik bir etki yaratılır. Toplumsal tiplerin karikatürleşmesi Oyunda yalnızca Karagöz ve Hacivat değil; zenne, sarhoş, çelebi gibi farklı sosyal tipler de abartılı biçimde temsil edilir. Diyalog merkezli komedi Oyunların temel mizah kaynağı olaylardan çok karakterler arasındaki hızlı ve yanlış anlamalarla dolu diyaloglardır.

Dolayısıyla oyunlarda gülme çoğu zaman Hacivat’ın diliyle değil, Karagöz’ün yanlış anlamaları ve cehaletiyle ilişkilendiriliyor. Bu durum, gölge oyununda dil tartışmasının sistemli bir ideolojik eleştiri olarak tasarlanmadığını ortaya koyuyor.-