Ali Rıza Bayzan tüm yazıları

Eğitimci Yazar

Hawking, Gazali, determinizm, kader ve irade

Modern bilimdeki determinizm-indeterminizm tartışmaları doğrudan irade konusuna bakışı belirlemektedir. Eğer evrende mutlak determinizm (nedensellik ilişkisi) varsa özgür iradeye yer yok demektir.

Yok evrende indeterministik (nedensellik ilişkisi dışında) durumlar varsa özgür iradeye yer var demektir. Örneğin Stephen Hawking evrende mutlak determinizm olduğunu savunmaktadır; buna dayalı olarak tüm duygu ve düşüncelerimizin biyokimyasal hatta fiziksel olarak açıklanabileceğini, irademizin bir illüzyon olduğunu ileri sürmektedir.

Bereket bilim insanlarının hepsi Hawking gibi düşünmüyor; ama gene de egemen görüş mutlak determinizmi tezidir modern bilimde. Newtoncu Fiziğe dayalı mutlak determinizm anlayışının Yeni Fizik'te terkedilmekte olduğunu da belirtmek gerek. (Bkz., Capra, Frithjof, Batı Düşüncesinde Dönüm Noktası, çev., M. Armağan, 1992, İnsan Y.)

Hawking'in düşüncesi bizdeki Cebriye mezhebinin irade anlayışına denk düşmektedir, Cebriye mezhebi insanı rüzgarın önündeki iradesiz yaprak olarak görüyorlardı.

Büyük İslam düşünürü Gazali, mutlak determinizmi değil yumuşak determinizmi savunur. Bu çerçevede özgür irade için bir alan olduğunu vurgular.

Yalnız şunu da belirtmek gerek Hawking söylemsel olarak iradeyi bir illüzyon olarak görse de pratikte hiç de böyle davranmamakta, MS hastalığıyla savaşarak Fizik'te zirve isimler arasında yer almaktadır.

Psikoloji'deki ve Felsefe'deki irade tartışmalarını ileride ayrı ayrı ele alırız.

***

Kader yoktur demek de, her şey Kader'dir demek de bir aşırılıktır. Kader de vardır İrade de vardır. Hemen her şeyin Kader olduğuna dair inanç bilinçaltımızda o kadar güçlü bir yer edinmiş ki bu inanç hayatımıza yön veriyor:

Kendimizi değiştiremeyeceğimize inanıyoruz, çünkü kişiliğimizin bir kader olduğuna inanıyoruz. Tedbir almayı pek önemsemiyoruz, çünkü başımıza gelecek hemen her şeyin kader olduğuna inanıyoruz.

Sağlığımızı yeterince önemsemiyoruz, çünkü hastalığın daha çok bir kader olduğuna inanıyoruz. Problemlerimizin çözümü için yeterli irade koymuyoruz, çünkü her şeyin nasip kısmet olduğuna inanıyoruz.

****

Felaket bir taraftarlık psikolojimiz var, yanlışı doğru, doğruyu yanlış gösteren.

Sosyal medyada bizim taraftan biri bir şey söylese doğru mu yanlış mı araştırmadan hooop doğrudur paylaşıyoruz.

Bi dur, bi araştır daaaaaaa... Bu da bir tür yalancılıktır İslam Peygamberi'nden gelen bir rivayete göre: "Kişiye, yalan olarak, her duyduğunu anlatması yeter!" Temel hadis kolleksiyonlarından Müslim'in Sahih adlı kitabında geçer.

***

***

Modern zamanlardaki
Aristipposvari haz istemi,
Prometeusvari güç istemi,
Sonuç: Ekolojik kıyamet.

İnsaniyet lazım bize,
Kendine mukayyet olan
Ve kalp arkeolojisi yapan.

Ali Rıza Bayzan - Mistikalem.com

bayzan@gmail.com

Yazarın diğer yazıları
Tüm yorumlar
BURÇ YORUMLARI
NAMAZ VAKİTLERİ