Ali Rıza Bayzan tüm yazıları

Eğitimci Yazar

Fizik ve tasavvufa göre özgür irade

FİZİKTE VE TASAVVUF'TA ÖZGÜR İRADE MESELESİ

Hayattaki birçok sorun önümüzdeki seçeneklerimizin iki tane sanmamızdan kaynaklanır; bunun tipik örneği neden-sonuç ilişkisidir. 

Evrende ve canlılar aleminde her zaman belirli nedenlerin belirli sonuçları doğurduğuna inanmaya determinizm denir. 

Eğer evrende ve canlılar aleminde % 100 determinizm egemen ise bu durumda insan için iradeden söz etmek mümkün değildir.

İlginçtir insanı kader mahkumu sayan Cebriye mezhebi de evrende mutlak determinizmi savunan ünlü fizikçi Stephen Hawking insan iradesi/özgür iradeyi yok sayar. Sadece Hawking değil tabi, kuantum fiziği hariç modern fizikte egemen olan görüş determinizmdir. 

Ancak özgür iradeyi yok saymak durumunda kötülük yapanları cezalandırmak bir haksızlık olur, öyle ya kendi iradeleriyle işlemediği bir suçtan bir insan yargılanabilir mi?

Eğer determinizmi yok sayarsak bu durumda ne gündelik yaşamı sürdürebiliriz ne de bilimsel çalışma yapabiliriz. 

Bu iki seçenekli açmazdan çıkmak mümkün mü?

İslam tarihinin en büyük sentezci düşünürlerinden biri belki de birincisi olan Gazali bu bağlamda çıkış formülü olarak "yumuşak determinizmi" öngörür.

Bu formüle göre evrende determinizm vardır ama bu mutlak değildir. Örneğin ateş prensip olarak yakar ama istisnai durumlarda Hz İbrahim örneğinde olduğu gibi yakmaz. Buna göre varlıkta ve yaşamda olağan koşullarda bile her an olağanüstülüğe bir pencere açılabilir. 

Determinizm konusunda İslam alemi de Batı dünyası da aşırı gitmiştir. İslam aleminde determinizm fazla küçümsenmiş, Batı dünyasında (modernitede) ise aşırı abartılmıştır.

Varoluşçu filozoflar ve varoluşçu terapistler de kendi iç tartışmalarıyla geliştirdikleri otodeterminizm kavramıyla Gazali'nin öngördüğü 3. seçeneğe yaklaşmışlardır.

Ali Rıza Bayzan - Mistikalem.com

bayzan@gmail.com

Yazarın diğer yazıları
Tüm yorumlar
BURÇ YORUMLARI
NAMAZ VAKİTLERİ